इतिहास केवळ मोठ्या घटनांमध्ये किंवा पुस्तकांच्या पानांमध्येच सापडत नाही, तर तो घराघरांत जपलेल्या आठवणींमध्येही जिवंत असतो. अशाच एका जिवंत स्मृतीची कहाणी अरुण निकम यांच्या शब्दांत उभी राहते, जी केवळ एका कुटुंबाची नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या स्वाभिमानाच्या लढ्याची साक्ष देते.
काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या दिवसांत अरुण निकम यांच्या आजी राधाबाई निकम यांनी काही काळ प्रत्यक्ष सहभाग घेतला होता. तो नेमका कालखंड कोणता, हे निश्चित सांगणे कठीण असले तरी त्या काळातील त्यांची जिद्द आणि समर्पण विलक्षण होते. 1963 साली नवीन बिल्डिंग नंबर 2 मध्ये असलेल्या मोठ्या चाळीत त्यांचे वास्तव्य होते. त्या चाळीतील कोपऱ्याची छोटीशी खोली, पण त्यामध्ये दडलेली मोठी आकांक्षा अशी की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी त्यांच्या घरी जेवायला यावे. हा केवळ हट्ट नव्हता, तर तो आत्मसन्मानाचा आग्रह होता. या इच्छेसाठी त्यांनी अन्नत्याग करण्याचा निर्धार केला.
त्या काळात दामूजी निकम, जे सैन्यदलातून निवृत्त झाल्यानंतर समता सैनिक दलात बिगुल मास्टर म्हणून कार्यरत होते, त्यांनी मोगल दादा गवारे, के. जी. हिरे, अमृतराव काळे आणि इतर सहकाऱ्यांसह बाबासाहेबांची भेट घेतली. परिस्थिती मांडली. या आग्रहाचा मान राखत बाबासाहेब स्वतः त्यांच्या घरी येऊन जेवणासाठी उपस्थित राहिले. ही घटना केवळ एका कुटुंबासाठी नव्हे, तर त्या काळातील संपूर्ण चळवळीच्या भावविश्वासाठी अत्यंत प्रेरणादायी ठरली. याचा उल्लेख त्या काळातील अनेक पुढाऱ्यांनी आपल्या भाषणांमध्ये केल्याचे जुन्या पिढीतील लोक सांगतात. राधाबाई निकम यांच्या निधनानंतर झालेल्या शोकसभेतही श्री. खैरनार साहेब यांनी या प्रसंगाची आठवण करून दिली होती.
समाजातील एकोप्याची परंपरा देखील या आठवणींतून प्रकर्षाने दिसून येते. वाल्मिकी समाजाशी असलेले स्नेहपूर्ण संबंध ही त्या काळातील सामाजिक एकतेची खूण होती. मात्र 25 मार्च 1973 रोजी घडलेल्या दंगलीने वातावरण तणावपूर्ण झाले. त्या घटनेत सुबेसिंह या तरुणाचा मृत्यू झाला. त्या काळात समाजात कॉंग्रेसविरोधी भावना प्रबळ होत्या. भंडारे साहेब कॉंग्रेसमध्ये गेल्यानंतर काही मोजके समर्थक नाक्यावर खाट टाकून बसत असत, ज्यांना “खटीया गॅंग” म्हणून ओळखले जाई. परंतु त्यांना वगळता संपूर्ण समाज, पुढारी आणि महिला मंडळी एकोप्याने ठामपणे उभी होती.
या पार्श्वभूमीवर राजकीय सूडबुद्धीने काही प्रमुख कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली. त्यामध्ये अरुण निकम, गोरख भिसे, मधुकर तेलोरे, दिनकर देठे, शंकर सरतापे यांसारख्या “क्रीडा मंडळ ऐक्य समिती”च्या प्रमुखांचा समावेश होता. अटकेच्या भीतीने अनेक तरुणांना लपून राहावे लागले. याच काळात श्री. व्ही. सी. गोखले यांच्यावर प्राणघातक हल्ला झाला. संपूर्ण परिसर भीतीच्या छायेत गेला.
परंतु ही भीती कायम राहिली नाही. एकोप्याच्या बळावर ती दूर करण्याचा निर्धार झाला. आम्ही सर्व एक आहोत, हा संदेश देण्यासाठी आणि पोलिस तसेच राजकीय विरोधकांसमोर ताकद दाखवण्यासाठी, सर्व पुढाऱ्यांनी एकत्र येऊन डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त मिरवणूक काढण्याचा निर्णय घेतला. त्या वेळी अनेक जण तुरुंगात असतानाही, 14 एप्रिल 1973 रोजी समाजाने एकत्र येत पहिली भव्य मिरवणूक काढली. हीच परंपरा पुढे दरवर्षी नियमितपणे सुरू राहिली.
यानंतरही संघर्ष आणि जिद्दीची परंपरा थांबली नाही. 1983 साली विष्णु गायकवाड आणि अरुण निकम यांच्या नेतृत्वाखाली निघालेल्या मिरवणुकीला दूरदर्शनवर स्थान मिळावे यासाठी थेट दूरदर्शन प्रमुख तातारी साहेब यांच्या कॅबिनमध्ये जाऊन आंदोलन करण्यात आले. त्या धाडसी कृतीमुळे ती मिरवणूक दूरदर्शनवर प्रसारित झाली. हा प्रसंग त्या काळातील माध्यमांमध्ये स्थान मिळवण्यासाठीच्या लढ्याचे प्रतीक ठरला.
याचबरोबर आनंद ग्राहक सोसायटीचे उद्घाटन डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या हस्ते झाले, ही ऐतिहासिक बाब देखील या स्मरणातून अधोरेखित होते.
ही संपूर्ण कहाणी केवळ घटनांची मालिका नाही, तर ती एका पिढीने जपलेल्या स्वाभिमानाची, एकतेची आणि संघर्षशीलतेची सजीव साक्ष आहे. घरातील एका आजीच्या हट्टापासून सुरू झालेली ही वाटचाल पुढे संपूर्ण समाजाच्या चळवळीचे रूप घेते, आणि प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देत राहते. अशी स्मृती जपणे म्हणजेच इतिहास जिवंत ठेवणे होय.
ज्येष्ठ विचारवंत… लेखक
अरुण निकम
9323249487
महाराष्ट्रात मुंबई
