महाराष्ट्र मुंबई प्रतिनिधी प्रकाश लांडगे
“माझे विचार, माझी ताकद”!
समाजकार्याच्या वाटेवर चालताना एक मूलभूत प्रश्न सतत समोर उभा राहतो तो म्हणजे दान करताना अपेक्षा ठेवावी का. खरं तर दान ही केवळ आर्थिक देवाणघेवाण नसते, ती मनाची श्रीमंती असते. “दान द्यावे पण कोणत्याही प्रकारची अपेक्षा करू नये” ही भूमिका ज्यांनी आयुष्यभर आचरणात आणली, अशा व्यक्तिमत्वांमुळेच समाजकार्याला खरी दिशा मिळते. कारण सढळ हस्ते दान करणं हे प्रत्येकाला जमत नाही, आणि जरी जमलं तरी त्यामागे अपेक्षा न ठेवणं हीच खरी कसोटी असते.
मुंबईतील माटुंगा लेबर कॅम्प हा आंबेडकरी चळवळीचा बालेकिल्ला म्हणून ओळखला जातो. दरवर्षी येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भव्य मिरवणूक मोठ्या उत्साहात काढली जाते. या मिरवणुकीचं वैशिष्ट्य म्हणजे ती कोणत्याही एका व्यक्तीची नसून संपूर्ण विभागातील नागरिकांच्या एकत्रित प्रयत्नातून उभी राहणारी सामाजिक एकजूट असते. प्रत्येक जण आपापल्या परीने योगदान देत असतो, आणि त्यामुळेच ही मिरवणूक केवळ कार्यक्रम न राहता एक सामाजिक चळवळ बनते.
या सामूहिक प्रयत्नांमध्ये एक नाव विशेष ठळकपणे समोर येतं ते म्हणजे अफसरुनीसा शेख, ज्यांना संपूर्ण लेबर कॅम्प “नानकी ताई” या नावाने प्रेमाने ओळखतो. आंबेडकरी विचारांमध्ये वाढलेल्या आणि त्या विचारांशी निष्ठा जपणाऱ्या नानकी ताई या केवळ एक कार्यकर्त्या नाहीत, तर त्या समाजातील प्रत्येकाच्या सुख-दुःखात सहभागी होणाऱ्या एक संवेदनशील व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांच्या कार्यात कुठलाही दिखावा नाही, कुठलाही स्वार्थ नाही, तर केवळ समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रामाणिक भावना आहे.
दरवर्षी मिरवणूक अधिक भव्य आणि दिव्य स्वरूपात पार पडावी यासाठी त्या कोणतीही अपेक्षा न ठेवता दहा हजार रुपयांची देणगी देतात. विशेष म्हणजे त्या मिरवणूक कमिटीच्या कार्याध्यक्ष आहेत आणि कमिटीतील सर्वाधिक वर्गणी देणाऱ्या सदस्या देखील आहेत. पद असूनही त्यांनी कधीही त्याचा फायदा घेतला नाही, उलट जबाबदारी म्हणून अधिक योगदान देण्याचा आदर्श त्यांनी निर्माण केला आहे.
यावर्षीदेखील त्यांनी दहा हजार रुपयांचा धनादेश मिरवणूक कमिटीचे अध्यक्ष दीपक भाऊ यांच्या सुपूर्द केला. या प्रसंगी आंबेडकरी चळवळीतील निष्ठावंत कार्यकर्ते भाई गणेश बच्छाव, कमिटीचे सेक्रेटरी सिद्धार्थ कापडे आणि कोषाध्यक्ष अश्विनी जगताप उपस्थित होते. या सगळ्या वातावरणात नानकी ताईंच्या कार्याबद्दल प्रत्येकाच्या मनात आदर आणि कृतज्ञता स्पष्टपणे जाणवत होती.
समाज उभा राहतो तो केवळ मोठ्या नेत्यांमुळे नाही, तर अशा निस्वार्थी कार्यकर्त्यांमुळे. जे कुठल्याही प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता, कोणत्याही परतफेडीची अपेक्षा न करता आपलं योगदान देत राहतात. नानकी ताईंची दानशील वृत्ती ही केवळ आर्थिक मदतीपुरती मर्यादित नाही, तर ती एक विचारधारा आहे जी समाजाला एकत्र आणते, प्रेरणा देते आणि पुढे नेते.
शेवटी इतकंच म्हणावंसं वाटतं की, दानाची खरी किंमत रकमेने मोजली जात नाही, तर त्या मागच्या भावनेने ठरते. अपेक्षाविरहित दान हेच समाजाला मजबूत बनवतं आणि अशा व्यक्तिमत्वांमुळेच आंबेडकरी चळवळ आजही जिवंत, सक्रिय आणि प्रेरणादायी राहिली आहे. नानकी ताईंसारख्या कार्यकर्त्यांमुळे समाजात अजूनही माणुसकी जिवंत आहे, आणि हाच समाजाच्या उज्ज्वल भविष्याचा खरा आधार आहे.
