“माझे विचार माझी ताकद”
मूकनायक / मुंबई ब्युरो चीफप्रकाश लांडगे
भारतीय समाजाच्या परिवर्तनाचा इतिहास लिहिताना एक नाव अत्यंत ठळकपणे आणि आदराने घ्यावे लागते, ते म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. त्यांच्या १३५ व्या जयंतीनिमित्त हा केवळ उत्सवाचा क्षण नाही, तर आत्मपरीक्षणाचा, चिंतनाचा आणि दिशा ठरवण्याचा गंभीर टप्पा आहे. कारण बाबासाहेबांचे जीवन हे केवळ एका व्यक्तीचे चरित्र नसून ते संघर्ष, त्याग, विद्रोह आणि परिवर्तन यांचे जिवंत प्रतीक आहे.मूकनायकच्या स्थापनेपासून बाबासाहेबांनी जेव्हा सामाजिक अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवायला सुरुवात केली, तेव्हापासून ते भारतीय संविधानाच्या निर्मितीपर्यंत आणि पुढे रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाच्या संकल्पनेपर्यंत त्यांनी केलेले कार्य हे केवळ एका समाजासाठी नव्हते, तर संपूर्ण देशासाठी होते. त्यांनी अस्पृश्यतेच्या बेड्या तोडण्याचा प्रयत्न केला, शिक्षणाला शस्त्र बनवले आणि न्याय, समता, बंधुता या मूल्यांवर आधारित समाज उभा करण्याचा ध्यास घेतला.बाबासाहेबांनी स्पष्ट सांगितले होते की, “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.” हे केवळ घोषवाक्य नव्हते, तर जीवनाची दिशा होती. त्यांनी एससी, एसटी, ओबीसी, अल्पसंख्याक, महिला आणि शेतकरी या सर्व घटकांच्या उन्नतीसाठी धोरणात्मक विचार मांडले. आर्थिक क्षेत्रात त्यांनी औद्योगिकीकरण, शेती सुधारणा आणि कामगार हक्क यावर भर दिला. महिलांच्या हक्कांसाठी त्यांनी हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून क्रांतिकारी पाऊल उचलले. आज जे अधिकार सहज उपलब्ध वाटतात, त्यामागे बाबासाहेबांचा दूरदृष्टीचा आणि संघर्षाचा मोठा वाटा आहे.परंतु आजचा प्रश्न असा आहे की, बाबासाहेबांनी दिलेल्या या विचारांचा आणि संघर्षाचा आपण कितपत स्वीकार केला आहे? त्यांच्या जीवनातील त्याग आणि बलिदानाची जाणीव आजच्या समाजाला आहे का? त्यांनी सांगितले होते की “मी हा देश बौद्धमय करीन.” या वाक्यामागील अर्थ केवळ धर्मांतर नव्हता, तर तो मानवी मूल्यांचा स्वीकार होता. करुणा, समता आणि प्रज्ञा या बौद्ध मूल्यांवर आधारित समाज निर्माण करणे हे त्यांचे ध्येय होते. त्या दिशेने आजची वाटचाल कितपत झाली आहे, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे.बाबासाहेबांनी आणखी एक महत्त्वाचा विचार मांडला होता, तो म्हणजे “या देशाची शासनकर्ती जमात व्हा.” आज बहुजन समाजाची संख्या ८५ टक्क्यांहून अधिक आहे, परंतु सत्ता आणि निर्णयप्रक्रियेमध्ये त्यांचे प्रतिनिधित्व कितपत आहे? पुणे करारानंतर जे प्रतिनिधित्व मिळाले, त्याचा समाजाच्या खऱ्या विकासासाठी उपयोग झाला का? की काही व्यक्तींनी केवळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी त्याचा वापर केला? हा आत्मपरीक्षणाचा विषय आहे.शिक्षित वर्गाकडे पाहिल्यास, बाबासाहेबांनी अपेक्षा व्यक्त केली होती की शिक्षण घेतलेल्या लोकांनी समाजाला परतफेड करावी. “कमवा आणि समाजाला द्या” हा त्यांचा संदेश होता. परंतु आज शिक्षण घेतलेल्या वर्गाने समाजाला वेळ दिला का? आपल्या उत्पन्नाचा काही भाग समाजाच्या उन्नतीसाठी दिला का? जर उत्तर नकारात्मक असेल, तर बाबासाहेबांचा संघर्ष व्यर्थ गेला असे म्हणावे लागेल का, हा कठोर प्रश्न समोर उभा राहतो.समाजातील समस्यांकडे पाहिल्यास अजूनही शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, सामाजिक न्याय या क्षेत्रांमध्ये अनेक अडचणी आहेत. अनेक विद्यार्थी आर्थिक अडचणीमुळे शिक्षणापासून वंचित राहतात. अशा वेळी समाजाने पुढाकार घेऊन शिष्यवृत्ती, मार्गदर्शन आणि आर्थिक मदत देणे आवश्यक आहे. बाबासाहेबांनी अपेक्षित केलेला भारत हा केवळ कायद्याने समान नसून प्रत्यक्षातही समान संधी देणारा असावा, हीच खरी आदरांजली ठरेल.आज १३५ व्या जयंतीनिमित्त केवळ मिरवणुका, बॅनर आणि घोषणांमध्ये बाबासाहेबांना मर्यादित ठेवणे ही त्यांच्या विचारांची अवहेलना ठरेल. त्याऐवजी प्रत्येकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारावा – बाबासाहेबांच्या विचारांप्रमाणे जीवन जगण्याचा प्रयत्न केला आहे का? समाजासाठी काही ठोस योगदान दिले आहे का?आज गरज आहे ती एका सामूहिक प्रतिज्ञेची. बहुजन समाजामध्ये जागृती निर्माण करण्याची, शिक्षणाचा प्रसार करण्याची, सामाजिक ऐक्य बळकट करण्याची आणि राजकीय सक्षमीकरणासाठी प्रयत्न करण्याची. सम्राट अशोकाच्या बौद्धमय भारताची कल्पना ही केवळ इतिहास नाही, तर ती एक दिशा आहे. त्या दिशेने वाटचाल करण्यासाठी प्रत्येकाने जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे.शेवटी, बाबासाहेबांचे जीवन हे प्रेरणास्थान आहे, परंतु त्यांचा विचार हा कृतीत उतरवणे हेच खरे कर्तव्य आहे. १३५ वी जयंती साजरी करताना जर समाजाने आत्मपरीक्षण केले, जबाबदारी स्वीकारली आणि एकत्रितपणे परिवर्तनासाठी पुढे सरसावला, तरच बाबासाहेबांच्या स्वप्नातील भारत घडवण्याची प्रक्रिया सुरू होईल. अन्यथा हा उत्सव केवळ औपचारिकतेतच मर्यादित राहील.आजचा दिवस हा केवळ साजरा करण्याचा नाही, तर स्वतःला बदलण्याचा आहे. बाबासाहेबांच्या विचारांना कृतीत उतरवण्याचा आहे. आणि हाच खरा त्यांच्या जयंतीचा अर्थ आहे.
