मुबंई प्रतिनिधी / प्रकाश लांडगे
“माझे विचार माझी ताकद“ व्हायरल विष: जातीय द्वेषाची नवी महामारी आणि समाजाच्या विघटनाची भीषण घंटा“
आजच्या डिजिटल युगात माहितीचा वेग जितका वाढला आहे, तितक्याच वेगाने समाजामध्ये द्वेष, असहिष्णुता आणि जातीय विद्वेष पसरवणारे प्रवाहही वाढताना दिसत आहेत. फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि यूट्यूबसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर दररोज लाखो व्हिडिओ अपलोड होत असतात. परंतु यामध्ये काही व्हिडिओ असे असतात जे केवळ मनोरंजन किंवा माहिती देण्यापुरते मर्यादित नसतात, तर ते समाजामध्ये विष पसरवण्याचे काम करत असतात. हातामध्ये माईक घेऊन स्वतःला पत्रकार म्हणवणारे काही तथाकथित लोक, तसेच काही स्वघोषित कार्यकर्ते, समाजातील तणाव वाढवण्यासाठी मुद्दाम भडकाऊ आणि विभाजनकारी व्हिडिओ तयार करून ते व्हायरल करताना दिसतात.
या व्हिडिओंमध्ये एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे हिंदू-मुस्लिम, दलित-ब्राह्मण अशा सामाजिक गटांमध्ये द्वेष निर्माण करण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न. शिवीगाळ, अपमान, धमक्या आणि द्वेषपूर्ण वक्तव्ये यांचे खुले प्रदर्शन करून या माध्यमातून लोकांच्या भावना भडकवल्या जातात. हे केवळ काही व्यक्तींचे वक्तव्य नसून, यामागे एक मोठी मानसिकता कार्यरत असल्याचे दिसून येते. ही मानसिकता समाजाला विभागण्याची, लोकांमध्ये अविश्वास निर्माण करण्याची आणि शेवटी सामाजिक एकतेचा पाया खिळखिळा करण्याची आहे.
अशा प्रकारच्या घटनांचा प्रभाव काही विशिष्ट राज्यांमध्ये अधिक दिसून येत होता, परंतु आता ही घाण महाराष्ट्रासारख्या पुरोगामी आणि सामाजिक समतेचा वारसा असलेल्या भूमीतही शिरकाव करत असल्याचे दिसत आहे. धारावीमधील नुकत्याच घडलेल्या घटनेने याची गंभीरता अधोरेखित केली आहे. एका उत्तर भारतीय व्यक्तीने दलित समाजातील व्यक्तीला केवळ जातीच्या आधारावर जिवे मारण्याची धमकी दिली, त्याला जातीवाचक शिव्या दिल्या आणि एवढ्यावरच न थांबता डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दलही अपमानास्पद भाषा वापरली. हा प्रकार केवळ एका व्यक्तीचा गुन्हा नसून, तो समाजातील वाढत्या जातीय विषारी विचारसरणीचे प्रतीक आहे.
हा व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल होताच धारावीतील आंबेडकरी जनता संतप्त झाली. मोठ्या प्रमाणावर लोकांनी एकत्र येत धारावी पोलीस स्टेशन गाठले आणि कठोर कारवाईची मागणी केली. समाजाच्या या एकजुटीमुळे प्रशासनालाही तात्काळ पावले उचलावी लागली. वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक राजू बिडकर यांनी त्वरीत कारवाई करत संबंधित आरोपीला काही तासांत अटक केली. या घटनेमुळे एक महत्त्वाचा संदेश स्पष्ट झाला की, समाज एकत्र आला तर अन्यायाविरुद्ध तात्काळ न्याय मिळू शकतो.
या प्रकरणात आरोपीविरुद्ध ॲट्रॉसिटी ॲक्ट अंतर्गत गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे. अनुसूचित जाती आणि जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायदा हा दलित आणि आदिवासी समाजावर होणाऱ्या अन्यायाला आळा घालण्यासाठी तयार करण्यात आलेला एक कडक कायदा आहे. याशिवाय भारतीय दंड संहितेच्या कलम ५०६ अंतर्गत धमकी देणे, तसेच ५०४ अंतर्गत जाणूनबुजून अपमान करून भांडणास प्रवृत्त करणे यांसारख्या कलमांखालीही गुन्हा नोंदवण्यात आला आहे. या सर्व कायद्यांचा उद्देश एकच आहे — समाजामध्ये कायदा आणि सुव्यवस्था राखणे आणि दुर्बल घटकांचे संरक्षण करणे.
धारावीतील लेबर कॅम्पसह संपूर्ण परिसरातील नागरिकांनी पोलिसांच्या या तत्पर कारवाईचे स्वागत केले आहे. लोकांनी पोलीस प्रशासनाचे आभार मानत असेच कडक पाऊल भविष्यातही उचलावे, अशी अपेक्षा व्यक्त केली आहे. या प्रतिक्रियेतून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, सामान्य नागरिकांना शांतता, समानता आणि न्याय हवा आहे; त्यांना द्वेष आणि संघर्ष नको आहे.
परंतु या घटनेवर केवळ प्रतिक्रिया देऊन थांबणे पुरेसे नाही. या प्रकारामागील मूळ कारणांचा शोध घेणे आवश्यक आहे. सोशल मीडिया हा आज केवळ संवादाचे साधन राहिलेले नाही, तर तो जनमत तयार करण्याचे शक्तिशाली माध्यम बनले आहे. अशा परिस्थितीत जर चुकीची, भडकाऊ आणि द्वेषपूर्ण माहिती मोठ्या प्रमाणावर पसरवली गेली, तर त्याचे परिणाम अत्यंत गंभीर होऊ शकतात. समाजातील तरुण वर्ग विशेषतः या प्रभावाखाली येऊ शकतो, ज्यामुळे भविष्यातील सामाजिक समतेला मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.
जातीयवाद हा केवळ एक सामाजिक दोष नाही, तर तो राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी एक मोठा अडथळा आहे. जेव्हा समाजातील लोक एकमेकांविरोधात उभे राहतात, तेव्हा विकास, शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक प्रगती यांसारखे महत्त्वाचे मुद्दे मागे पडतात. त्यामुळे अशा विचारसरणीला आळा घालणे ही केवळ सरकारची किंवा प्रशासनाची जबाबदारी नाही, तर प्रत्येक जागरूक नागरिकाचीही आहे.
समाजातील प्रत्येक घटकाने हे समजून घेतले पाहिजे की, द्वेष पसरवणाऱ्या अशा व्हिडिओंना प्रोत्साहन देणे म्हणजे अप्रत्यक्षपणे त्या विचारसरणीला बळ देणे होय. त्यामुळे अशा कंटेंटला नकार देणे, त्याची तक्रार करणे आणि समाजात सकारात्मक संवाद वाढवणे ही काळाची गरज आहे.
धारावीतील ही घटना एक इशारा आहे. जर वेळेत योग्य पावले उचलली नाहीत, तर अशा प्रकारचे विष समाजाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पसरू शकते. परंतु याच घटनेने एक आशादायक बाजूही दाखवली आहे — समाजाची एकजूट आणि न्यायासाठी उभे राहण्याची तयारी. हीच ताकद टिकवून ठेवली, तर कोणतीही विभाजनकारी शक्ती समाजाला तोडू शकणार नाही.
शेवटी, “माझे विचार माझी ताकद” या तत्वाला अनुसरून एकच संदेश ठामपणे मांडला पाहिजे — विचार शुद्ध असतील, तर समाज मजबूत राहील; पण विचार विषारी झाले, तर समाजाचे अस्तित्वच धोक्यात येईल. त्यामुळे जातीयवादाच्या विरोधात उभे राहणे ही केवळ भूमिका नसून, ती एक सामाजिक जबाबदारी आहे.
मुंबई ब्युरो चीफ
प्रकाश लांडगे
